(рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХे рд╣िрд╕्рд╕ों, рдоैрди्рдпुрд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдФрд░ рднाрд╖ा рдХे рд╕्рдкрд╖्рдЯीрдХрд░рдг рдХे рд╕ाрде)
1. рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг - рдХोрдИ рдкुрд░ाрдиा рдкрдХ्рдХा рдзрд░्рдордЧ्рд░ंрде рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрджрд▓рддा рд╣ुрдЖ рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ
рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг (рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг), рдЬिрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै “рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдкुрд░ाрдг,” рдЙрди рдЕрдаाрд░рд╣ рдорд╣ाрдкुрд░ाрдгों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдорд╣рд░्рд╖ि рд╡्рдпाрд╕ рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।рд╣ाрд▓ांрдХि, рдоॉрдбрд░्рди рдоैрди्рдпुрд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ рд╕рдмूрдд рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдХोрдИ рдПрдХ рдЬैрд╕ा рдпा 5000 рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиा рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╕рджिрдпों рд╕े, рдЦाрд╕рдХрд░ рдоुрдЧрд▓ рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдмрджрд▓ा рдЧрдпा рдПрдХ рдХрд▓ेрдХ्рд╢рди рд╣ै।
рдоैрди्рдпुрд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ рд╕рдмूрдд
ЁЯФ╕рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдХрдИ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡рд░्рдЬрди рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै।
ЁЯФ╕рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдиेрдкाрд▓ी рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рддीрдп рдоैрди्рдпुрд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ рдоें “рдорд╣ाрдордж” рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖрдпрддें рдирд╣ीं рд╣ैं।
ЁЯФ╕рдк्рд░рддिрд╕рд░्рдЧ рдкрд░्рд╡ (“рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдкрд░ рд╕ेрдХ्рд╢рди”) рдоें рдЙрдд्рддрд░-рд╡ैрджिрдХ рд▓ोрдЧों, рдЬैрд╕े рдЬीрд╕рд╕ рдХ्рд░ाрдЗрд╕्рдЯ (рдИрд╢ा рдкुрдд्рд░), рдоुрд╣рдо्рдордж (рдорд╣ाрдордж), рдЕрдХрдмрд░, рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँ, рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ, рдХ्рд╡ीрди рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпा, рд╡рдЧैрд░рд╣ рдХा рд╕ाрдл़ рдЬ़िрдХ्рд░ рд╣ै।рд╕िрд░्рдл़ рдЗрд╕ी рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдпे рд╣िрд╕्рд╕े 16рд╡ीं-19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдмीрдЪ рд▓िрдЦे рдЧрдП рдеे, рди рдХि 3000 BCE рдХे рдмीрдЪ।
рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЬ़рдоाрдиे рдХे рдк्рд░िंрдЯेрдб рд╡рд░्рд╢рди (рдЬैрд╕े, 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдХрд▓рдХрдд्рддा рдПрдбिрд╢рди) рдоें рднी рдХॉрд▓ोрдиिрдпрд▓ рд╕ुрдкрд░рд╡िрдЬ़рди рдоें рдХिрдП рдЧрдП рдЗंрдЯрд░рдкोрд▓ेрд╢рди рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
2. рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдоें “рдорд╣ाрдордж” ≠ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдХे рдкैрдЧंрдмрд░ рдоुрд╣рдо्рдордж
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢्рд▓ोрдХ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЧрд▓рдд рдХोрдЯ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै
*рдо्рд▓ेрдЪ्рдЫाрдЪाрд░्рдпः рд╕ рднрд╡िрд╖्рдпрддि рдорд░ुрд╕्рдерд▓рдиिрд╡ाрд╕рдХः ।рдорд╣рдорджिрддि рд╡िрдЦ्рдпाрддः рд╕рд░्рд╡рдзрд░्рдорд╡िрдиाрд╢рдХः ॥*
рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЗрд╕े рдРрд╕े рдкрдв़рддे рд╣ैं:
“рдо्рд▓ेрдЪ्рдЫों (рд╡िрджेрд╢िрдпों) рдоें рд╕े рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд░ेрдЧिрд╕्рддाрдиी рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдкैрджा рд╣ोрдЧा, рдЬिрд╕े рдорд╣ाрдордж рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрдПрдЧा, рдЬो рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджेрдЧा।”
рд╕рд╣ी рдорддрд▓рдм
рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдоें “рдорд╣ाрдордж” (рдорд╣ाрдордж) рд▓िрдЦा рд╣ै, “рдоुрд╣рдо्рдордж” (рдоुрд╣рдо्рдордж) рдирд╣ीं।
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХंрдкाрдЙंрдб “рдорд╣ा + рдордж” рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рд╡рд╣ рдЬो рдмрд╣ुрдд рдЬ़्рдпाрджा рдирд╢े рдоें рд╣ो рдпा рдШрдоंрдб/рдЬुрдиूрди рд╕े рдмрд╣рдХा рд╣ुрдЖ рд╣ो (рдоूрд▓ рд╢рдм्рдж рдордж рд╕े, “рдирд╢े рдоें рд╣ोрдиा”)।
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें, рдордж (рдордж) рдХा рдорддрд▓рдм рдирд╢ा, рдШрдоंрдб рдпा рдкाрдЧрд▓рдкрди рд╣ोрддा рд╣ै।рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдорд╣ाрдордж рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै “рд╡рд╣ рдЬो рдмрд╣ुрдд рдЬ़्рдпाрджा рдирд╢े рдоें рд╣ो рдпा рдмрд╣рдХा рд╣ुрдЖ рд╣ो।” рдЕрд╕рд▓ рдоें, рд╡ैрджिрдХ рдФрд░ рдкौрд░ाрдгिрдХ рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдоें, 'рдордж' рд╢рдм्рдж рдХा рдорддрд▓рдм рдЕрдХ्рд╕рд░ рдн्рд░рдо рдпा рдЬुрдиूрди рдХे рдиेрдЧेрдЯिрд╡ рдорддрд▓рдм рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг:
*рдорджेрди рдоूрдвो рди рд╡िрдЬाрдиाрддि рдоाрд░्рдЧрдо् - “рдШрдоंрдб рд╕े рдн्рд░рдоिрдд рд▓ोрдЧ рд░ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкाрддे।”* (рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХी рдХрдоेंрдЯ्рд░ी рдкрд░ंрдкрд░ा)
рдЗрд╕рд▓िрдП, рдпрд╣ाँ “рдорд╣ाрдордж” рдХा рдорддрд▓рдм рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдХे рдкैрдЧंрдмрд░ рд╕े рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЕрдзрд░्рдо рдХो рджिрдЦाрдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рд░ूрдкрдХ рдпा рдкौрд░ाрдгिрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।
3. “рдорд╣ाрдордж” рдд्рд░िрдкुрд░ाрд╕ुрд░ рдХा рдПрдХ рд░ूрдк рд╣ै
рджूрд╕рд░े рд╣िंрджू рдкुрд░ाрдгों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдорд╣ाрдордж рдХो рдд्рд░िрдкुрд░ाрд╕ुрд░ рдХा рдПрдХ рдЕрд╕ुрд░ (рд░ाрдХ्рд╖рд╕) рд░ूрдк рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕े рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡ рдиे рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджिрдпा рдеा।
рдкुрд░ाрдгिрдХ рд╕ंрдмंрдз
рдд्рд░िрдкुрд░ाрд╕ुрд░ рддीрди рдЕрд╕ुрд░ों - рд╡िрдж्рдпुрди्рдоाрд▓ी, рддाрд░рдХाрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╡ीрд░्рдпрд╡ाрди - рдХा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै, рдЬो рддाрд░рдХाрд╕ुрд░ рдХे рдмेрдЯे рдеे। рдпрд╣ рдХрд╣ाрдиी рдХрдИ рдкुрд░ाрдгों (рд╢िрд╡ рдкुрд░ाрдг, рд╡ाрдпु рдкुрд░ाрдг, рд╡рдЧैрд░рд╣) рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рдХैрд╕े рд╢िрд╡ рдиे рдзрд░्рдо рдХो рдлिрд░ рд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХा рдЕंрдд рдХिрдпा।рдЗрд╕ рддрд░рд╣, рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдХा рд╡рд╣ рд╣िрд╕्рд╕ा рдЬिрд╕рдоें “рдорд╣ाрдордж” рдХो рдд्рд░िрдкुрд░ाрд╕ुрд░ рдХा рдПрдХ рд░ूрдк рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╕ाрдл़ рддौрд░ рдкрд░ рд░ूрдкрдХ рд╡ाрд▓ी рдкौрд░ाрдгिрдХ рд╢ैрд▓ी рдХा рд╣ै, рди рдХि рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХा।
рдкैрдЧंрдмрд░ рдоुрд╣рдо्рдордж рдПрдХ рдЕрдХेрд▓े рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि (570–632 CE) рдеे, рдХोрдИ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рддीрди рд╣िрд╕्рд╕ों рд╡ाрд▓ा рдЕрд╕ुрд░ рдирд╣ीं, рдЗрд╕рд▓िрдП рднाрд╖ा рдФрд░ рдзрд░्рдо рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдпрд╣ рдкрд╣рдЪाрди рдмेрддुрдХी рд╣ै।
4. рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдоें рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдХे рдмाрдж рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд▓ोрдЧों рдХा рдЬ़िрдХ्рд░ рд╣ै - рдмाрдж рдоें рдЬोрдб़ी рдЧрдИ рдЪीрдЬ़ों рдХा рд╕рдмूрдд
рдк्рд░рддिрд╕рд░्рдЧ рдкрд░्рд╡ рдХे рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдпे рднी рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै:
рдИрд╢ा рдкुрдд्рд░ (рдпीрд╢ु рдорд╕ीрд╣), рдЕрдХрдмрд░, рдФрд░ंрдЧрдЬ़ेрдм, рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँ, рдЧुрд░ु рдиाрдирдХ, рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕, рд╕ूрд░рджाрд╕, рд░ाрдиी рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпा, рдЙрдирдХी рд╕ंрд╕рдж, рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рд░ेрд▓рд╡े рдХा рднी।рдпे рдиाрдо рд╕ाрдл़ рддौрд░ рдкрд░ рдоुрдЧ़рд▓ рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдХे рд╣ैं, рдЬो рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░рддों рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪीрдЬ़ों рдХो рджिрдЦाрддे рд╣ैं।рдРрд╕ा рдкुрд░ाрдг рдЬो рд░ाрдиी рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпा рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддा рд╣ै, рд╡рд╣ рд╢ाрдпрдж 5000 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рдирд╣ीं рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ोрдЧा।
5. рд╣िंрджू рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдмीрдЪ рднी рд▓ेрдЦрдХ рдФрд░ рдЕрд╕рд▓ी рд╣ोрдиे рдкрд░ рдмрд╣рд╕
рд╣ाрд▓ांрдХि рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдХा рд╢्рд░ेрдп рдорд╣рд░्рд╖ि рд╡्рдпाрд╕ рдХो рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдмाрдд рдХे рдЕрд╕рд▓ी рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╢рдХ рд╣ै।рдХрдИ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों (рднाрд░рддीрдп рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рджोрдиों) рдиे рдЗрд╕ рджाрд╡े рдХो рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕िंрдмॉрд▓िрдХ рдмрддाрдпा рд╣ै।рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рддो рдпрд╣ рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд╣рдорд▓ों рдФрд░ рдХॉрд▓ोрдиिрдпрд▓ рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдкुрд░ाрдг рдХे рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕े рдЬрд▓ा рджिрдП рдЧрдП, рдЦो рдЧрдП, рдпा рдмрджрд▓ рджिрдП рдЧрдП, рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рдЬाрдирдиा рдиाрдоुрдордХिрди рд╣ो рдЧрдпा рдХि рдХौрди рд╕े рд╣िрд╕्рд╕े рдЕрд╕рд▓ी рд╣ैं।
6. рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕рдордп рдоें рдЕंрддрд░
ЁЯФ╕рд╡ेрдж рд▓рдЧрднрдЧ 10,000 рд╕ाрд▓ рдкुрд░ाрдиे рд╣ैं (рд╣िंрджू рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░)।
ЁЯФ╕рдкैрдЧंрдмрд░ рдоुрд╣рдо्рдордж рд▓рдЧрднрдЧ 1,400 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╣ुрдП рдеे।
ЁЯФ╕рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рдЯрд░्рдоिрдиोрд▓ॉрдЬी (рдЕрд▓्рд▓ाрд╣, рдХुрд░ाрди, рдЗрд╕्рд▓ाрдо, рдордХ्рдХा) рдХрднी рднी рд╡ेрджों рдпा рдкुрд░ाрдиे рдкुрд░ाрдгों рдоें рдирд╣ीं рдЖрддी рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП, рд╡ैрджिрдХ рдЦुрд▓ाрд╕े рдФрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдХे рдЙрджрдп рдХे рдмीрдЪ 8,000 рд╕ाрд▓ рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдХा рд╕рдордп рдХा рдЕंрддрд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдХोрдИ рднी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдкुрд░ाрдиी рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।
7. рд╡ेрдж рдФрд░ рдкुрд░ाрдиे рд╣िंрджू рдзрд░्рдордЧ्рд░ंрде рд╡िрджेрд╢ी рдзрд░्рдоों рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдирд╣ीं рдХрд░рддे
рд╡ेрджों, рдЙрдкрдиिрд╖рджों, рдЗрддिрд╣ाрд╕ों рдпा рдЕрд╕рд▓ी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдкुрд░ाрдгों рдоें рдХрд╣ीं рднी рд╣рдоें
ЁЯФ╕рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо
ЁЯФ╕рдЗрд╕्рд▓ाрдо
ЁЯФ╕рдХिрд╕ी “рдорд╕ीрд╣ा” рдпा “рдЖрдЦिрд░ी рдкैрдЧंрдмрд░” рдХा рдЬ़िрдХ्рд░ рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा
рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдПрдХ рд╕ाрдЗрдХ्рд▓िрдХрд▓ рдХॉрд╕्рдоिрдХ рдкैрдЯрд░्рди рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै, рди рдХि рдПрдХ рд▓ीрдиिрдпрд░ рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рд╡ाрд▓ी рдЯाрдЗрдорд▓ाрдЗрди рдкрд░।рдЗрд╕рдХा рдл्рд░ेрдорд╡рд░्рдХ рдЕрд╡рддाрд░ों, рдпुрдЧों рдФрд░ рдХॉрд╕्рдоिрдХ рд░िрди्рдпूрдЕрд▓ рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рдШूрдорддा рд╣ै, рди рдХि рдЖрдЦिрд░ी рд╕рдордп рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгिрдпों рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕।рдЗрд╕ рддрд░рд╣, рдЕрдм्рд░ाрд╣рдоिрдХ рд▓ीрдиिрдпрд░ рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХो рд╣िंрджू рд╕ाрдЗрдХ्рд▓िрдХрд▓ рдоॉрдбрд▓ рдоें рдлिрд░ рд╕े рдлिрдЯ рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдПрдХ рдХैрдЯेрдЧрд░ी рдХी рдЧрд▓рддी рд╣ै।
8. рдк्рд░рддिрд╕рд░्рдЧ рдкрд░्рд╡: рд╕рдмрд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдЫेрдб़рдЫाрдб़ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣िрд╕्рд╕ा
рдоुрдЧрд▓ рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░рддिрд╕рд░्рдЧ рдкрд░्рд╡ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдУрд░िрдПंрдЯрд▓िрд╕्рдЯ рдФрд░ рджрд░рдмाрд░ी рдЯ्рд░ांрд╕рд▓ेрдЯрд░ рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рдХो рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рдХे рджोрдмाрд░ा рдЫाрдкा рддाрдХि рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬुрдб़ी рдпा рддुрд▓рдиा рд╡ाрд▓ी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдмрдиाрдИ рдЬा рд╕рдХें।
рдзрд░्рдоों рдХे рдмीрдЪ рддाрд▓рдоेрд▓ рдпा рдмेрд╣рддрд░ी рджिрдЦाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рд╢्рд▓ोрдХों рдХो рдЬोрдб़ा рдЧрдпा, рдЧрд▓рдд рдЯ्рд░ांрд╕рд▓ेрдЯ рдХिрдпा рдЧрдпा, рдпा рдЪुрдирдХрд░ рдлैрд▓ाрдпा рдЧрдпा - рдпрд╣ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдХाрдо рдХे рдмрдЬाрдп рдПрдХ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХाрдо рдеा।рдпрд╣ рд╣ेрд░рдлेрд░ 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЖрдЦिрд░ рддрдХ рдЬाрд░ी рд░рд╣ा, рдЬैрд╕ा рдХि рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЬ़рдоाрдиे рдХी рдЫрдкाрдИ рд╕े рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
9. рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╣िंрджू рдХрдоेंрдЯ्рд░ी рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕рдХा рди рд╣ोрдиा
рдЕрдЧрд░ рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рд╕рдЪ्рдЪी рд╣ोрддी:
ЁЯФ╕рд╢ंрдХрд░, рд░ाрдоाрдиुрдЬ, рдоाрдзрд╡, рд╡рд▓्рд▓рдн, рдпा рдмाрдж рдХे рдЖрдЪाрд░्рдпों рдиे рдЗрд╕рдХा рдЬ़िрдХ्рд░ рдХिрдпा рд╣ोрддा।
ЁЯФ╕рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рд╢ाрд╕рди рдХे рддрд╣рдд рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд╣िंрджू рд╡िрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдиे рдмрд╣рд╕ рдоें рдЗрд╕рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рд╣ोрддा।
рдлिрд░ рднी рдХिрд╕ी рднाрд╖्рдп, рдиिрдмंрдз, рдпा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рдЗрд╕рдХा рдХोрдИ рдЬ़िрдХ्рд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╣рдЬ़ाрд░ рд╕ाрд▓ рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рд╕рдордп рд╕े рдпрд╣ рдЪुрдк्рдкी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рдкрдХ्рдХा рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╣िрд╕्рд╕ा рдкोрд╕्рдЯ-рдХ्рд▓ाрд╕िрдХрд▓ рдмрдиाрд╡рдЯी рд╣ै।
10. рд▓ॉрдЬिрдХрд▓ рдФрд░ рдлिрд▓ॉрд╕ॉрдлिрдХрд▓ рдЕंрддрд░
рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдХे рд╡े рд╣िрд╕्рд╕े рдЬो рдоुрд╣рдо्рдордж, рдЬीрд╕рд╕ рдпा рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпा рдХे рдмाрд░े рдоें “рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी” рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡े рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдмрд▓्рдХि рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрдж рдХा рдм्рдпौрд░ा (рдПрдХ्рд╕ рдЗрд╡ेंрдЯू рдк्рд░ोрдлेрд╕ी) рдмрддाрддे рд╣ैं।рд╡े рдкिрдЫрд▓ी рдмाрддों рдХो рдЬोрдб़рдХрд░ рдЬोрдб़े рдЧрдП рд╣ैं, рджूрд░ рдХी рд╕ोрдЪ рдирд╣ीं।
рдпрд╣ рджाрд╡ा рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдкुрд░ाрдг рдоें рдкैрдЧंрдмрд░ рдоुрд╣рдо्рдордж рдХा рдЬ़िрдХ्рд░ рд╣ै, рдЧрд▓рддिрдпों рд╕े рднрд░ा рд╣ैЁЯСЗЁЯП╝
рдЯेрдХ्рд╕्рдЯ рд╕े рдЬुрдб़ा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╢рдм्рдж рдорд╣ाрдордж рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै “рдирд╢े рдоें рдпा рдмрд╣рдХा рд╣ुрдЖ рдЗंрд╕ाрди,” рди рдХि “рдоुрд╣рдо्рдордж।”
рдлिрд▓ोрд▓ॉрдЬिрдХрд▓
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рдордж (рдордж) рдХा рдорддрд▓рдм рдиेрдЧेрдЯिрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै; рдпрд╣ рд╣िрд╕्рд╕ा рд░ूрдкрдХ рджिрдЦाрддा рд╣ै, рдмाрдпोрдЧ्рд░ाрдлी рдирд╣ीं।
рд╣िрд╕्рдЯोрд░िрдХрд▓
рдЗрд╕рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा рдоुрдЧрд▓-рдм्рд░िрдЯिрд╢ рджौрд░ (16рд╡ीं–19рд╡ीं рд╕рджी) рдХा рд╣ै, рди рдХि 3000 BCE рдХा।
рдоैрди्рдпुрд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ
рдкुрд░ाрдг рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдоैрди्рдпुрд╕्рдХ्рд░िрдк्рдЯ рдФрд░ рдХ्рд░िрдЯिрдХрд▓ рдПрдбिрд╢рди рдоें рдирд╣ीं рд╣ै।
рдлिрд▓ॉрд╕ॉрдлिрдХрд▓
рд╣िंрджू рдзрд░्рдо рдХे рд╕ाрдЗрдХ्рд▓िрдХрд▓ рдЯाрдЗрдо рдоॉрдбрд▓ рдХा рдЦंрдбрди рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЯ्рд░ेрдбिрд╢рдирд▓
рд╣рд░ рдХ्рд▓ाрд╕िрдХрд▓ рд╣िंрджू рдЖрдЪाрд░्рдп рдФрд░ рдХрдоेंрдЯेрдЯрд░ рдиे рдЗрд╕े рдирдЬ़рд░рдЕंрджाрдЬ़ рдХिрдпा рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП, “рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी” рдХा рджाрд╡ा рдЭूрдаा, рдордирдЧрдв़ंрдд рдФрд░ рдлिрд▓ोрд▓ॉрдЬिрдХрд▓ी рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдХे рдЧ्рд░ंрдеों рдХो рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдИрдоाрдирджाрд░ी рд╕े рдкрдв़рдиा рдЪाрд╣िрдП, рджूрд╕рд░े рдзрд░्рдоों рдХो рд╕рд╣ी рдард╣рд░ाрдиे рдпा рдн्рд░рдо рдлैрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕рдд्рдп рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдзрд░्рдо рдХी рдиींрд╡ рд╣ै।
*рди рд╣ि рдзрд░्рдорд╕्рдп рдиाрд╢ोрд╜рд╕्рддि рдХाрд▓ाрди्рдд्рд░ेрд╖ु рдХेрдирдЪिрдд् ।рдоिрде्рдпाрд╡ाрджो рд╣ि рдкाрдкिрд╖्рдаो рдзрд░्рдорд╕्рдп рдкрд░िрдкрди्рдердХः ॥*
рдХोрдИ рднी рд╕рдордп рдпा рдЧुрд░ु рдзрд░्рдо рдХो рдирд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा; рдЧрд▓рдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдЗрд╕рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдкाрдк рд╣ै।

