рднाрд░рдд рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдПрдХ рдЧाрдп рд╕े рдк्рд░рддिрджिрди рд▓рдЧрднрдЧ 10–12 рдХिрд▓ो рдЧोрдмрд░ рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 8–10 рд▓ीрдЯрд░ рдЧोрдоूрдд्рд░ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЕрдм рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХैрд╕े рдХिрдпा рдЬाрдП?
━━━━━━━━━━━━━━
1️⃣ рдЧोрдмрд░ рдмेрдЪрдХрд░ рд╕ीрдзी рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрдп
━━━━━━━━━━━━━━
рдХुрдЫ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдбेрдпрд░ी рдоॉрдбрд▓ों рдоें рдХिрд╕ाрдиों рд╕े рдЧोрдмрд░ рд▓рдЧрднрдЧ ₹1 рдк्рд░рддि рдХिрд▓ो рдХी рджрд░ рд╕े рдЦрд░ीрджा рдЧрдпा рд╣ै।
рдпрджि рдПрдХ рдЧाрдп рд╕े рдФрд╕рддрди 10–12 рдХिрд▓ो рдЧोрдмрд░ рдк्рд░рддिрджिрди рдоिрд▓े рддो:
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ ₹10–₹12 рдк्рд░рддिрджिрди
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ ₹300–₹360 рдк्рд░рддिрдоाрд╣
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ ₹3,650–₹4,380 рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рдк्рд░рддि рдЧाрдп
рдпрджि рдХिрд╕ी рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें ₹1.5–₹2 рдк्рд░рддि рдХिрд▓ो рдХी рдХीрдордд рдоिрд▓े рддो рдпрд╣ рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ ₹5,500–₹8,800 рдк्рд░рддि рдЧाрдп рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдпाрдиी рдЬिрд╕ рдЧोрдмрд░ рдХो рдХिрд╕ाрди рдкрд╣рд▓े рдмेрдХाрд░ рд╕рдордЭрддा рдеा, рд╡рд╣ी рдПрдХ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд income stream рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै।
━━━━━━━━━━━━━━
2️⃣ рдЧोрдмрд░ → Biogas → рдШрд░ рдХी рдмрдЪрдд
━━━━━━━━━━━━━━
рдЧोрдмрд░ рд╕े рдШрд░ рдпा рдЧांрд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ Biogas рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЗрд╕рд╕े:
ЁЯФе рдЦाрдиा рдмрдиाрдиे рдХी рдЧैрд╕
ЁЯФе рдЧрд░्рдо рдкाрдиी
ЁЯФе рдЫोрдЯे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдмिрдЬрд▓ी/рдКрд░्рдЬा
рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдХुрдЫ dairy-biogas models рдоें рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ ₹1,500 рдк्рд░рддि рдоाрд╣ рддрдХ fuel saving
рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде:
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ ₹18,000 рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рдХी рдмрдЪрдд
рдпрд╣ рдирдХрдж income рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХिрд╕ाрди рдХे household expenditure рдХो рдХрдо рдХрд░рддी рд╣ै।
━━━━━━━━━━━━━━
3️⃣ Biogas рдХे рдмाрдж рдмрдЪी slurry рднी рдХрдоाрдИ рд╣ै
━━━━━━━━━━━━━━
Biogas рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рдЧोрдмрд░ рд╕рдоाрдк्рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा।
рдЙрд╕рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै:
ЁЯМ▒ Bioslurry
ЁЯМ▒ Fermented Organic Manure — FOM
ЁЯМ▒ Liquid Fertiliser
ЁЯМ▒ Organic Compost
рдХुрдЫ organised models рдоें slurry/organic manure рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ ₹3,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣ рддрдХ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрд░्рдеिрдХ рд▓ाрдн
рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдЕрд░्рдеाрдд:
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ ₹36,000 рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖
рдпрджि fuel saving рднी рдЬोрдб़ें рддो household-level economic benefit рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ ₹54,000 рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рддрдХ
рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдпрд╣ plant size, рдкрд╢ुрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, manure price рдФрд░ local market рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░ेрдЧा।
━━━━━━━━━━━━━━
4️⃣ рдЧोрдмрд░ → Vermicompost
━━━━━━━━━━━━━━
рдЧोрдмрд░ рдХो рд╕ीрдзे рдмेрдЪрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдпрджि рдЙрд╕рд╕े Vermicompost рдмрдиाрдпा рдЬाрдП рддो value addition рдХाрдлी рдмрдв़ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдХрдИ рдЧ्рд░ाрдоीрдг SHG models рдоें vermicompost рд╕े:
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ ₹3,000–₹6,000 рдк्рд░рддि рдоाрд╣ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрдп
рдпाрдиी:
ЁЯСЙ ₹36,000–₹72,000 рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖
рддрдХ рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоिрд▓рддा рд╣ै।
Commercial scale рдкрд░ economics рдЗрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рдмрдб़ी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП:
Raw Gobar ₹1/kg
рдХी рддुрд▓рдиा рдоें
Processed Organic Fertiliser
рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।
━━━━━━━━━━━━━━
5️⃣ рдЧोрдмрд░ → CBG / Bio-CNG
━━━━━━━━━━━━━━
рдпрд╣ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा scalable business opportunity рд╣ै।
рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╕рдордЭिрдП:
ЁЯРД рдЧोрдмрд░
⬇️
Biogas
⬇️
Purification
⬇️
CBG / Bio-CNG
⬇️
ЁЯЪЧ Transport Fuel
ЁЯПн Industrial Fuel
ЁЯФе Natural Gas Substitute
рджुрдиिрдпा рдоें Biomethane рдФрд░ Biogas рдХी рдоांрдЧ рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ рд░рд╣ी рд╣ै।
2030 рддрдХ global Biogas/Biomethane demand рд▓рдЧрднрдЧ 59 billion cubic metre equivalent рдПрдиुрдЕрд▓ी рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै।
European Union рдиे рдЕрдХेрд▓े:
ЁЯСЙ 2030 рддрдХ 35 BCM Biomethane production
рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦा рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧोрдмрд░ рдХी international opportunity рдХेрд╡рд▓ рдЦाрдж рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै।
рдпрд╣ future energy economy рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрди рд╕рдХрддा рд╣ै।
━━━━━━━━━━━━━━
6️⃣ рдЧोрдмрд░ → Organic Fertiliser
━━━━━━━━━━━━━━
Biogas/CBG рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рдмाрдж рдмрдЪी slurry рд╕े:
ЁЯМ▒ FOM
ЁЯМ▒ PROM
ЁЯМ▒ Vermicompost
ЁЯМ▒ Enriched Organic Manure
рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
Global organic fertiliser market рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ $11 Billion рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕
рд╕े рдмрдв़рдХрд░
ЁЯСЙ 2030 рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ $16.5 Billion
рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै।
рдпрд╣ рдкूрд░ा market cow dung рдХा рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЧोрдмрд░ рдЖрдзाрд░िрдд manure рдЗрд╕ी рдмрдб़ी organic agriculture economy рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
━━━━━━━━━━━━━━
7️⃣ рдЧोрдмрд░ → рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ Paint
━━━━━━━━━━━━━━
Cow dung рд╕े *Natural/Prakritik Paint* рднी рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
KVIC рдХे рдоॉрдбрд▓ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ 100 рдХिрд▓ो рдЧोрдмрд░
рд╕े
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ 500 рд▓ीрдЯрд░ paint
рдмрдиाрдиे рдХी technology рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЧрдИ।
Programme-level estimates рдоें рдЗрд╕рд╕े рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ/рдЧौрд╢ाрд▓ा рдХे рд▓िрдП рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ ₹30,000 рдк्рд░рддि рдкрд╢ु рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд income potential
рдмрддाрдпा рдЧрдпा рдеा।
рд╣ाрд▓ांрдХि рдпрд╣ guaranteed income рдирд╣ीं рд╣ै; actual income local procurement рдФрд░ manufacturing model рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░ेрдЧी।
━━━━━━━━━━━━━━
8️⃣ рдЧोрдмрд░ → рдЫोрдЯे рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЙрдж्рдпोрдЧ
━━━━━━━━━━━━━━
рдЧोрдмрд░ рд╕े рдФрд░ рднी рдХрдИ products рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं:
ЁЯкФ рджीрдпे
ЁЯХЙ️ рд╣рд╡рди рд╕ाрдордЧ्рд░ी
ЁЯМ┐ рдзूрдк-рдЕрдЧрд░рдмрдд्рддी
ЁЯФе рдЧोрдмрд░ logs
ЁЯФе Briquettes
ЁЯк┤ Nursery pots
ЁЯОи Decorative products
ЁЯПа Eco building material
ЁЯУж Cow-dung based boards
рдпे products рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े:
ЁЯСЙ рдорд╣िрд▓ा SHGs
ЁЯСЙ рдЧौрд╢ाрд▓ाрдУं
ЁЯСЙ рдЧ्рд░ाрдо рдЙрдж्рдпोрдЧों
ЁЯСЙ рдЫोрдЯे entrepreneurs
рдХे рд▓िрдП рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХा рд╕ाрдзрди рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।
━━━━━━━━━━━━━━
9️⃣ рдЧोрдоूрдд्рд░ → рдЦेрддी рдХी рд▓ाрдЧрдд рдХрдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╕ाрдзрди
━━━━━━━━━━━━━━
рдЧोрдоूрдд्рд░ рд╕े рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдХрдИ formulations рддैрдпाрд░ рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं:
ЁЯМ▒ Jeevamrit
ЁЯМ▒ Beejamrit
ЁЯМ▒ Neemastra
ЁЯМ▒ Brahmastra
ЁЯМ▒ Agniastra
ЁЯМ▒ Panchagavya based formulations
рдЗрдирдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд▓ाрдн рд╣рдоेрд╢ा рд╕ीрдзी cash income рдирд╣ीं рд╣ै।
рдмрд▓्рдХि:
ЁЯСЙ chemical fertiliser cost рдХрдо рдХрд░рдиा
ЁЯСЙ pesticide cost рдХрдо рдХрд░рдиा
ЁЯСЙ soil biological activity рдмрдв़ाрдиा
ЁЯСЙ natural farming рдХो support рдХрд░рдиा
рд╣ै।
рдпाрдиी рдХिрд╕ाрди рдХे рд▓िрдП:
рдХрдо рдЦрд░्рдЪ = рдЕрдзिрдХ рд╢ुрдж्рдз рдЖрдп
━━━━━━━━━━━━━━
ЁЯФЯ Bio-pesticide рдХा international opportunity
━━━━━━━━━━━━━━
рдЧोрдоूрдд्рд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╕्рдеाрдиीрдп formulations рдХो рд╕ीрдзे international pesticide market рдХा product рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा।
рд▓ेрдХिрди рдмрдб़ा opportunity standardised biological agricultural рдЗрдирдкुрдЯ्рд╕ рдоें рд╣ै।
Global biopesticide market рд▓рдЧрднрдЧ:
ЁЯСЙ $9 Billion
рд╕े рдмрдв़рдХрд░
ЁЯСЙ 2030 рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ $17–18 Billion*l
рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै।
рд▓ेрдХिрди export рдХे рд▓िрдП product рдХो:
✅ Standardise рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा
✅ Scientific efficacy рджिрдЦाрдиी рд╣ोрдЧी
✅ Shelf life рддрдп рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी
✅ Quality testing рдХрд░рдиी рд╣ोрдЧी
✅ Regulatory approval рд▓ेрдиा рд╣ोрдЧा
рддрднी рднाрд░рдд traditional knowledge рдХो global commercial product рдоें рдмрджрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।
━━━━━━━━━━━━━━
*lЁЯМН рдЕрд╕рд▓ी рдЕрд╡рд╕рд░ рдХ्рдпा рд╣ै?*l
━━━━━━━━━━━━━━
рдЧाрдп рдХी economy рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рди рджेрдЦें:
рдЧाрдп → рджूрдз → рдкैрд╕ा
рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рджेрдЦें:
ЁЯРД рдЧाрдп
ЁЯеЫ рджूрдз → рджрд╣ी → рдШी → рдкрдиीрд░ → рдЫाрдЫ
ЁЯТй рдЧोрдмрд░ → Biogas → CBG → Energy
ЁЯМ▒ Slurry → FOM → PROM → Vermicompost
ЁЯТз рдЧोрдоूрдд्рд░ → Jeevamrit → Beejamrit → Bio-inputs
ЁЯОи рдЧोрдмрд░ → Paint → Dhoop → Diya → Logs → рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЙрдж्рдпोрдЧ
ЁЯМ╛ Organic manure → рдЦेрдд
ЁЯМ┐ рдЦेрдд → рдЪाрд░ा
ЁЯРД рдЪाрд░ा → рдкुрдиः рдЧाрдп
рдпрд╣ी рд╣ै рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ Circular Rural Economy.
━━━━━━━━━━━━━━
рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд
━━━━━━━━━━━━━━
рдПрдХ рд╣ी рдЧोрдмрд░ рд╕े рд╕рднी products рдХी income рдПрдХ рд╕ाрде рдирд╣ीं рдЬोрдб़ी рдЬा рд╕рдХрддी।
рдпрджि рдХिрд╕ाрди 10 рдХिрд▓ो рдЧोрдмрд░ CBG plant рдХो рдмेрдЪ рджेрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕ी 10 рдХिрд▓ो рдЧोрдмрд░ рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕े paint рдФрд░ vermicompost рдХी income рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी।
рд▓ेрдХिрди CBG рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рдмрдЪी *slurry* рдХो fertiliser рдоें рдмрджрд▓рдХрд░ рджूрд╕рд░ी value stream рдмрдиाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдордЬрдмूрдд рдоॉрдбрд▓ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै:
ЁЯеЫ Milk
+
ЁЯФе Biogas / CBG
+
ЁЯМ▒ Organic Fertiliser
+
ЁЯМ┐ Natural Farming Inputs
━━━━━━━━━━━━━━
рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдмрдб़ा рд╡िрдЪाрд░
━━━━━━━━━━━━━━
рд╣рдо рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдЧाрдп рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рдоूрд▓्рдп рдоुрдЦ्рдпрддः рджूрдз рдоें рджेрдЦрддे рдЖрдП рд╣ैं।
рдЕрдм рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдХि рд╣рдо Per Cow Milk рдЗрдирдХрдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде:
*Per Cow Total Economic Value*
рдХो рд╕рдордЭें।
рдпрджि рдЧांрд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЧोрдмрд░ collection, CBG plants, organic fertiliser units рдФрд░ natural farming рдХो рдПрдХ supply chain рдоें рдЬोрдб़ा рдЬाрдП рддो:
✅ рдХिрд╕ाрди рдХी рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЖрдп
✅ рдЦेрддी рдХी рд▓ाрдЧрдд рдоें рдХрдоी
✅ рдЧांрд╡ рдоें рд░ोрдЬрдЧाрд░
✅ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдКрд░्рдЬा
✅ рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी
✅ waste management
✅ chemical fertiliser рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा рдоें рдХрдоी
рд╕рднी рдПрдХ рд╕ाрде рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдЬिрд╕े рд╣рдо “рдЧोрдмрд░” рд╕рдордЭрдХрд░ рдЫोрдб़ рджेрддे рдеे, рдЖрдзुрдиिрдХ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЙрд╕े Energy + Fertiliser + Rural Industry рдХे raw material рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦ рд░рд╣ी рд╣ै।
рдпрд╣ी рдЧाрдп рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЕрдЧрд▓ा рдЪрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। ЁЯЗоЁЯЗ│ЁЯРДЁЯМ▒

